Ramiz Rövşənin "Üç oğlu müharibədən qayıtmayan kişi" hekayəsi, müharibənin gətirdiyi amansız ağrını, sonsuz gözləntini və bir atanın tənhalığını fəlsəfi-metafizik çalarlarla canlandıran sarsıdıcı bir mətndir.Hekayənin mərkəzində dayanan Həsən kişinin bu dünyada yeganə təsəllisi, canından çox sevdiyi kəhər atıdır. Müharibəyə yollanan üç oğlu – Əfrayıl, İsmayıl və İsrəfildən illərdir heç bir xəbər-ətər ala bilməyən qoca ata, öz daxili dünyasında qəribə bir inanc yaşadır: o, kənddən aparılan həmin kəhər atın döyüş meydanında oğullarına yoldaşlıq etdiyini və onlardan bir məktub, bir nişanə gətirəcəyini gözləyir. İnsanın ümidə sığınma instinktini, gözləməyin gətirdiyi ağır mənəvi zülmü və heyvanla insan arasındakı mistik bağlılığı simvolik dillə təsvir edən əsər, oxucunu taleyin qaçılmaz həqiqətləri ilə baş-başa buraxır

Ağacı hündür-gövdəli, kol-kosu həyat sevdalı çaydır, axıb gedir, burulub uzanır payız dumanında itib-görünən obalara. Çay yatağına sığınan kənddir, balaca ee, bapbalaca. Kəndin aşağı başında evdir, damı salxaq, boyu alçaq, gözü qorxaq. Evdə dördcə adam: bir kişi, bir qadın; iki uşaq - biri oğlan, biri qız. Mən o kişidən, o qadından, o it küçükləri kimi şirin-sığallı uşaqlardan danışmaq istəyirəm. İbrahim müəllim evə fikirli gəlib. Qayğılıdır. Elə bil, hay-küylə içəri girib Muradı cırnadan, Məryəmin hörüklərini dartıb-dartışdıran o həmişəki adam qalıb çayın o tayında. Payız palçığına batan ayaqqabıları da bizim kənd müəlliminin kədərinə şərik: zəndlə baxsan, görərsən ki, bir cüt əzik tufli pilləkənin ayağında baş-başa verib qəmlənir.

Tomas Mannın bu klassik əsəri XX əsrin əvvəllərində Almaniyada yaşayan, orta yaşlı, təbiət aşiqi bir qadının – Rozaliya fon Tümmlerin daxili dünyasından və hisslərindən bəhs edir. Həyatının yetkinlik dövrünü yaşayan Rozaliya artıq gəncliyinin geridə qaldığını düşündüyü bir vaxtda, oğluna dərs demək üçün gələn gənc amerikalı müəllim Kenata qarşı dərindən heyranlıq və sevgi hissləri bəsləməyə başlayır. Bu böyük sevgi duyğusu qadının bütün bədəninə və ruhuna elə bir enerji verir ki, o, yenidən gəncləşdiyini, təbiətin ona yeni bir həyat və fiziki təravət bəxş etdiyini hiss edir. Rozaliya bu vəziyyəti təbiətin möcüzəsi və sevginin gücü kimi qəbul edərək böyük bir sevinc və ümid içinə qərq olur. Lakin bu gözəl hisslərin və ani fiziki canlanmanın arxasında təbiətin qəddar bir oyunu dayanır. Qadının gənclik və sevgi illüziyası olaraq gördüyü bu fiziki dəyişikliklər, əslində onun daxilində gizlincə inkişaf edən ciddi bir fiziki xəstəliyin xəbərçisidir. Əsər insanın təbiət tərəfindən necə aldadıldığını, daxili duyğular ilə amansız bioloji reallıq arasındakı təsirli ziddiyyəti böyük bir ustalıqla ortaya qoyu

Mən səndən bir yaşıl budaq istədim, Sən mənə bəxş etdin zümrüd meşələr. Mən səndən kiçik bir otaq istədim, Sən mənə bəxş etdin dilbər guşələr.

Biri var imiş, biri yox imiş, bir dərzi var imiş bunun da bir şagirdi varmış. Bu dərzi padşaha paltar tikirmiş ki, sabaha kimi hazır etsin. Odur ki, gecə şagirdi ilə işləməgə məşğul imiş. Dərzinin şagirdini gecənin bir vaxtı yuxu tutur; dərzi bunu gördükdə tez onu oyadır ki, qalx sabaha kimi paltar hazır olmasa padşah atamıza od vurar. Şagird uyqudan oyanıb ustadına deyir ki, qəribə yuxu görürdüm heyif oyatdın. Dərzi nə qədər bundan gördügü yuxunu söyləməyi xahiş edirsə oğlan cavab verir: – Yuxum zahir olmasa söyləmərəm.