Ümumtəhsil məktəblərinin 6-cı sinfi üçün Azərbaycan tarixi fənni üzrə DƏRSLİK

Belə deyirlər ki, bir xanın Qəhrəman adında bir nökəri varıdı. Qəhrəman olduqca zirək, qüvvətli bir oğlandı. Xan da Qəhrəmanın xətrini çox istəyirdi. Xanın həyətində iki böyük dəyirman daşı varıdı. Xan çıxıb nökərlərinə tapşırdı ki, bu dəyirman daşlarını həyətdən götürsünlər atsınlar bir tərəfə. Nökərlər yapışıb dəyirman daşına nə qədər güc elədilər yerindən tərpədə bilmədilər. Xan yuxarıdan öz qızı Pəri xanımnan baxırdı. Bu vaxt Qəhrəman özünü yetirdi, gördü ki, qırx adam iki dəyirman daşını yerindən tərpədə bilmir. Qəhrəman nökərləri itələyib, bir təkan vurub, bayaqdan daşı götürüb atdı. Xan bu şücaəti Qəhrəmanda görüb sevindi. Tez əmr verdi ki, Tus pəhləvanının paltarı Qəhrəmana verilsin. Amma Qəhrəman paltarı almadı. Çünki könlündən pəhləvanlıq keçmirdi. Atası ona tapşırmışdı ki, nəbadə könlündən mənsəb iddiası keçə. Qəhrəman atasının vəsiyyətini yadında saxlamışdı. Odu ki, xana nökər oldu, amma pəhləvan olmadı. Bunlar burda qalsın. Xəbəri sənə kimdən verim, xanın qızı Pəri xanımdan. Pəri xanım Qəhrəmanın sorağında idi ki, görə, amma o heç rastına gəlmirdi.

Biri vardı, biri yoxdu, ölkələrin birində ətrafı dik yamaclı uca dağlarla əhatə olunmuş, dümağ sahili olan bir süd gölü vardı. Bu gölün sahilində böyük bir ağac var idi. Ağacın başında beli ağ bir sağsağan yuva qurmuşdu. Sağsağan yuvada yeddi dənə yumurta yumurtlamış və yeddi bala çıxarmışdı. Sağsağan ata sağsağanla birlikdə balalarını çox yaxşı bəsləyirdi. Soyuq gecələrdə üşüməsinlər deyə balalarını qanadlarının altına alırdı. Balalar analarının gətirdiyi yemdən, sudan doyunca yeyib-içirdilər. Yeddi bala gündən-günə böyüyürdü. Artıq onlar yuvaya sığmırdılar.

Herman Hessenin bu intellektual əsəri ömrünün orta çağlarında dərin bir daxili böhran yaşayan Qarri Haller adlı bir ziyalının mənəvi axtarışlarından bəhs edir. Qarri özünü iki fərqli dünyaya aid hiss edir: bir tərəfdən cəmiyyətin mədəni dəyərlərinə bağlı incə bir insan, digər tərəfdən isə sosial qaydaları rədd edən tənhalığa meylli bir "yalquzaq". Bu daxili ziddiyyətlər içində boğulan Qarri, sirli və cazibədar bir qadın olan Hermina ilə tanış olur. Hermina ona həyatın rəsmi və ciddi tərəfindən uzaqlaşıb, sadə zövqləri, rəqs etməyi və anı yaşamağı öyrədir. Bu tanışlıq Qarrini xəyal ilə reallıq arasında sərhədlərin itdiyi, insanın öz daxili "mən"ləri ilə qarşılaşdığı sehrli bir dünyaya aparır. Əsər fərdin cəmiyyətlə uyğunlaşma prosesini, daxili tənhalığı və insanın öz ruhundakı çoxşaxəliliyi kəşf edərək daxili dinclik tapmaq cəhdini fəlsəfi bir dillə nümayiş etdirir.

Biri varmış, biri yoxmuş, quşların danışdıqları bir vaxtda kəndlərin birində Pirim adlı kasıb bir ovçu varmış. Bu ovçu meşədən quş ovlamaqla dolanarmış. Maһir ovçu Pirim quşların dilini gözəl bilərmiş. Bir gün Pirim meşəyə ova çıxır. Hündür bir ağacda çoxlu quş yuvası görür. Budaqların birində isə iki rəngli tutu quşunun bir-biri ilə danışdığını eşidir. Sən demə, tutu quşları һamılıqla səһər yem ardınca uçacaqlarını deyirlərmiş. Odur ki, ertəsi gün tutu quşları yem ardınca yuvalarından ayrılarkən Pirim ağaca qalxır. Quş yuvalarına azacıq yapışqan tökür. Düşüb gedir. Günorta tutu quşları yuvalarına dönürlər. Yuvasına oturan tutu quşu yapışqana yapışıb yerindəcə qalır.