Hekayə uzaq qalaktikalardan birində naməlum və sirli bir planeti tədqiq etmək missiyası ilə səfərə çıxan yerli kosmonavtların/ekspedisiya heyətinin kosmik macəraları üzərində qurulub. Süjet xətti, texnoloji cəhətdən yüksək səviyyədə təchiz olunmuş heyətin bu yad planetə eniş etməsi, onun qeyri-adi təbiətini, atmosferini öyrənməsi və orada tapdıqları qəribə bir bitki — "uzaq dünyanın çiçəyi" ilə qarşılaşmaları üzərində inkişaf edir. Bu sirli çiçək təkcə vizual gözəlliyi ilə deyil, həm də kosmonavtların şüuruna, daxili duyğularına etdiyi qeyri-adi psixoloji təsirlərlə və bioloji sirləri ilə elmi heyətdə böyük heyrət doğurur. Hekayə bəşəriyyətin kainatı dərk etmək ehtirasını, naməlum dünyaların gözəllikləri qarşısında insanın keçirdiyi heyranlıq hissini və elmlə təbiətin harmoniyasını elmi-fantastik çalarlarla oxucuya çatdırır.

Hekayə rayon mədəniyyət evində cəmi beş gündür işə düzələn gənc Əhlimanın, müdiriyyətin keçirdiyi ilk rəsmi iclasda iştirak etməsi üzərində qurulub. İclasda müdir stolun arxasında sıralanıb başını aşağı salan işçilərə — hər biri əslində bacarıqlı dərzilər, dəmirçilər, tar və kamança çalan istedadlı yerli insanlar olan kollektivə qarşı durmadan "təşəbbüs göstərin!" deyə boş və mənasız çağırışlar edir. Süjet xətti, iclas mühitinin gətirdiyi qorxudan və ya adətdən hamının ağzına su alıb yerə baxması, heç kimin real ideya irəli sürməyə cəsarət etməməsi və gənc Əhlimanın bu süni sükut qarşısında keçirdiyi təəccüb və daxili sorğulamalarla inkişaf edir. Hekayə sovet dövründəki yuxarıdan aşağıya doğru edilən içi boş şüarçılığı, məmurların "təşəbbüs" sözünü yalnız bir rəsmi hesabat xatirinə təkrarlamasını və sistemin insanları necə mexaniki, qorxaq və təşəbbüssüz icraçılara çevirdiyini kəskin bir satira ilə ifşa edir.

İlyas Əfəndiyevin "Qarı dağı" hekayəsi xalq əfsanələrinə əsaslanan, vətənpərvərlik, yenilməz iradə və işğalçılara qarşı barışmaz intiqam motivlərini əks etdirən lirik-epik əsərdir. Məzmun yadelli şahın qoşunu tərəfindən yerlə-yeksan edilən və yeddi minlik əhalisi qılıncdan keçirilən doğma bir şəhərin faciəsi üzərində qurulub. Qırğından sonra qələbə şənliyi quran şahın gənc oğlu Maliktac qəfildən sirli və sağalmaz bir dərdə mübtəla olur. Süjet xətti şəhərdə sağ qalmış yeganə insan olan qoca bir qarının şəhər əhalisinin intiqamını almaq məqsədilə saraya gəlməsi, müalicə adı ilə şahzadəni zəhərli otlarla məhv etməsi və bu hadisədən sonra dağa qaçaraq orada əbədi olaraq daşa dönməsi ilə inkişaf edir. Hekayə işğalçıların tökdükləri nahaq qanların cəzasını gec-tez çəkəcəkləri və xalqın qisas ruhunun sarsılmazlığı ideyasını təbliğ edir.

Günorta vaxtı öz otağında dincəlməyə çalışan Cavad kişinin, pəncərəsinin aşağısında yeniyetmələrin qopardığı səs-küyə oyanması və bundan qəzəblənməsi üzərində qurulub. Gənclərin yığılıb nərd oynadığı yer, vaxtilə Cavad kişinin öz əlləri ilə divarın dibində daşdan düzəltdiyi və indi özünə qarğış yağdırmasına səbəb olan həmin "kürsü"dür. Müəllif bu sadə məişət lövhəsi vasitəsilə qocalıq çağında sakitlik axtaran fərdin daxili narahatlığını, eyni zamanda gəncliyin qaynar, dinamik və bəzən qayğısız enerjisini qarşı-qarşıya qoyur. Süjet yaşlı nəslin gənclərə qarşı bəzən nümayiş etdirdiyi aqressiyanın arxasında əslində keçib gedən ömrün, itirilmiş gəncliyin gizli həsrətinin və tənhalığın dayandığı ideyasını incə bir psixoloji altqatla oxucuya çatdırır.

Məzmun zamanın dəyişən iqtisadi və ictimai şərtləri daxilində pulla münasibətləri yenidən qurmağa məcbur olan, maddi ehtiyaclar qarşısında daxili dəyərlərini qorumağa çalışan fərdlərin həyat mübarizəsi üzərində qurulub. Hekayə kapitalizmin ilk işartılarının insan münasibətlərinə, ailə bağlarına və cəmiyyətin əxlaqi sütunlarına vurduğu dağıdıcı zərbələri, qazanc və mənfəət ehtirası ilə saflığını itirən fərdlərin daxili böhranlarını qabardır. Müəllif yeni formalaşan bazar münasibətlərinin və "canavar qanunlarının" insanı öz doğma mühitinə necə yadlaşdırdığını vurğulayaraq, dürüstlüklə maddiyyatın toqquşmasında mənəviyyatın qorunmasının nə qədər çətin, lakin zəruri olduğunu oxucuya təsirli şəkildə nümayiş etdirir.