Süjetin mərkəzində illər sonra köhnə tanışların, yaxud bir zamanlar bir-birinin həyatında mühüm rol oynamış insanların gözlənilməz qarşılaşması dayanır. Hekayə boyu qəhrəmanların daxili monoloqları, keçmiş günlərə dair fraqmentlər və xatirələr ön plana çəkilir. Müəllif adi bir anın, kiçik bir detalın və ya təsadüfi bir baxışın insanın yaddaşında necə böyük bir tarixə çevrildiyini göstərir. Keçmişin şirinliyi ilə indiki zamanın reallığı arasında qalan qəhrəmanların hissləri, "itirilmiş zaman" anlayışı və xatirələrin insanı həm isidən, həm də kədərləndirən gücü əsərin əsas ideyasını təşkil edir. İsi Məlikzadə özünəməxsus səmimi üslubla sübut edir ki, insan həyatından kimlərinsə getməsinə baxmayaraq, onlardan qalan izlər bir ömür boyu "bir xatirə" şəklində ruhun ən toxunulmaz küncündə yaşamağa davam edir.

İlyas Əfəndiyevin "Aydınlıq gecələr" hekayəsi quru elmi maraqlar üzərində qurulan rəsmi münasibətlə ruhu bəsləyən həqiqi hisslərin qarşıdurmasını əks etdirən lirik-psixoloji əsərdir.Nişanlısı Kərimlə münasibətlərində yalnız elmi müzakirələr və rəsmiyyət görən gənc qadının daxili dünyası, bəstəkar Surxayın bağçada ifa etdiyi ecazkar musiqilərin təsiri ilə tamamilə dəyişir. Bu aydınlıq gecələrdə o, quru hesablardan uzaq olan həqiqi duyğuların və daxili azadlığın nə olduğunu anlayır. Əsər insanın daxili təkamülünü, xoşbəxtliyin formul və qaydalarda deyil, ruhun səmimi harmoniyasında olduğunu incəliklə nümayiş etdirir.

İsi Məlikzadənin "Yeddi ocaq" hekayəsi yeddi qız atası olan Alxas kişinin sonbeşik övladının toy günündə keçirdiyi daxili təlatümləri və mənəvi tənhalığı əks etdirir. Evdə toy şənliyi davam edərkən, ata xəyalən keçmişə boylanaraq digər altı qızının hər birinin gedişini və hər dəfə evdən bir parçanın qopduğunu xatırlayır. Sonuncu qızının da ocaqdan getməsi ilə evinin boşalacağını dərk edən qoca ata, övladlarını böyütməyin qüruru ilə yanaşı, qaçılmaz tənhalığın kədərini yaşayır. Əsər sadə Azərbaycan ailəsinin daxili dünyasını, valideyn fədakarlığını və övlad ayrılığının kövrəkliyini təsirli şəkildə üzə çıxarır.

Səfalı və sakit axan bir çayın sahilində balaca, səliqəli evlərində yaşayan Bəni-İsrail nəslindən olan çirkin görünüşlü, lakin olduqca təmiz, gözəl qəlbli Yusif ilə onun xoşqılıq, təsərrüfatçıl arvadı Esfir qırx il boyunca tam bir hüzur və daxili harmoniya içində ömür sürürlər. Daşa Girən Kahin İbrahimin vaxtilə dediyi "kim qırx il hər gün və hər gecə Allaha ibadət eləsə, Allah onun üç arzusunu yerinə yetirər" kəlamına inanan Yusif bu müddəti tamamlayır və göydən enən bir mələk (və ya ilahi səs) onun üç diləyini gerçəkləşdirəcəyini müjdələyir. Süjeti bəzi məqamları ilə Aleksandr Puşkinin "Balıqçı və balıq haqqında nağılını" xatırladan əsərdə, ilk dilək hüququnu arvadı Esfirə verən Yusif, qadının nəfsinə və ani istəklərinə yenik düşərək özünü tamamilə fərqli, narahat və xaotik vəziyyətlərə saldığını görür. İlyas Əfəndiyev klassik ədəbiyyatdakı zahiri gözəllik rəmzi olan "Yusif" anlayışına fərqli bir interpretasiya gətirərək, insanın əsl gözəlliyinin onun daxili aləmində, mənəvi təmizliyində və mövcud olanla xoşbəxt olmağı bacarmaq qabiliyyətində ("əbədi ahəngdə") olduğunu vurğulayır. Sonda ilahi sınaqdan keçən ailənin hekayəsi vasitəsilə müəllif, insan nəfsinin sonsuz iştahasını, saxta parıltıların gətirdiyi bədbəxtliyi və insanın öz təbii, saf köklərinə sadiq qalmasının vacibliyini ustadca və rəmzi bir dillə bədii nəsrinə köçürür.

Hekayədə hadisələr Cənubi Azərbaycanın (İranın) kiçik bir şəhərində, 1945–1946-cı illərdə mövcud olmuş Milli Hökumət (demokratlar hərəkatı) dövründə cərəyan edir. Əsərin mərkəzində yadelli tapdağına və şah rejiminin zülmünə qarşı baş qaldıran xalqın daxili əzmkarlığı, milli azadlıq arzuları və fədakar mübarizəsi dayanır. Müəllif, vətən torpağının azadlığı uğrunda silaha sarılan, lakin hərəkatın süqutundan və amansız təqiblərdən sonra da ruhdan düşməyən qeyrətli oğul və qızlarımızın ümumiləşdirilmiş bədii portretini yaradır. Hekayəyə adını verən "xəncər" sadəcə bir silah deyil; o, rəmzi mənada xalqın heç vaxt sınmayan qürurunu, əyilməz iradəsini, qorxmazlığını və hər an düşmənə zərbə vurmağa hazır olan mübarizlik ruhunu simvolizə edir. İlyas Əfəndiyev özünəməxsus lirik-psixoloji və realist üslubu ilə tarixin keşməkeşli bir dövründə cənublu soydaşlarımızın çəkdiyi iztirabları, vətən sevgisini və milli birlik ideyasını kəskin bədii lövhələrlə oxucuya çatdırır.