Əsər sovet repressiyası və İkinci Dünya müharibəsi dövrünün yaratdığı ağır sınaqlar fonunda milli, mənəvi və ailə dəyərlərini qorumağa çalışan sadə insanların acı taleyindən bəhs edir. Hekayənin mərkəzində çox böyük ailə dramı yaşayan ağsaçlı, nurani bir Azərbaycan qadını — Mələk qarı dayanır. Onun ailəsi müharibənin gətirdiyi aclıq, səfillik və haqsızlıqlarla üz-üzə qalıb. Mələk qarını yaşadan və eyni zamanda daxilən sarsıdan ən böyük mənəvi yük — doğmalarının taleyi, itkilər və çəkilən əzablardır. O, həm bir ana, həm də nənə kimi ailəsini bu "Div irsi" adlandırılan bəlalardan, acından ölümdən və mənəvi aşınmadan xilas etmək üçün gizli bir mücadilə aparır. Əsərin kulminasiya nöqtəsində ailəsinin mənəvi bütövlüyünü, övlad və nəvələrinin gələcəyini qorumaq naminə Mələk qarı böyük bir fədakarlıq edərək özünü qurban verir. Onun bu addımı ətrafındakı insanlarda dərin bir sarsıntı yaradır. Personajların "Nənə, məndən ötrü özünü niyə qurban verdin?" fəryadı ilə ailənin mənəvi ağrısı — "dərd" əbədiləşir.

İsa Hüseynovun “Başa düşə bilmirəm” hekayəsində şəhər mühitinə ali təhsil almaq üçün gələn saf kənd qızı Xədicənin qardaşının evində qarşılaşdığı mənəvi yadlaşma və soyuqluq təsvir olunur. Mina obrazının simasında meşşanlıq və eqoizmlə toqquşan qəhrəman, səmimiyyətin yoxluğu və insanların amansızlığı qarşısında dərin sarsıntı keçirərək mənəvi tənhalığa sürüklənir.

Əsər kənd mühitində cərəyan edən saf bir sevgi hekayəsi üzərində qurulub. Kəndin dürüst, əməksevər gənci Eyvaz, dəyirmançı Musa kişinin qızı Bəyimi dərin bir məhəbbətlə sevir. Günlərin bir günü Eyvaz nəhayət öz hisslərini Bəyimə etiraf edir. Qız ondan incimir, lakin qəti "hə" cavabı da verməyərək düşünmək üçün zaman istəyir.Hadisələrin gedişatı kəndə gənc və enerjili mühəndis Humayın gəlişi ilə tamamilə dəyişir. Təsadüf nəticəsində Humay Eyvazgildə qonaq qalır. Eyvaz ona böyük hörmət bəsləyir, ailəsi isə onu ən əziz qonaq kimi qarşılayır. Lakin Humay iş icabı dəyirmana gedərkən orada Bəyimlə tanış olur və gənclər arasında qısa müddətdə qarşılıqlı sevgi yaranır.

Əsər 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda törədilmiş qanlı Yanvar faciəsini bədii-sənədli dillə canlandırır. Əsas ideya təpədən-dırnağa silahlanmış nəhəng sovet imperiya ordusunun vəhşiliyi qarşısında əliyalın Azərbaycan xalqının göstərdiyi sarsılmaz milli iradəni və mənəvi qələbəsini nümayiş etdirməkdir.Hadisələr qanlı gecənin canlı şahidi olan Salyan kazarması və onun ətrafındakı küçələrdə cərəyan edir. Gecə yarısı qəfildən başlayan vahiməli atəş və tank gurultusu şəhəri lərzəyə salır. Kazarmadan çıxan zirehli texnika azadlıq və müstəqillik sədası ilə yolları kəsən dinc nümayişçiləri, qocaları, qadınları amansızcasına qıraraq şəhərin mərkəzinə doğru irəliləyir. Güllələr ətrafdakı yaşayış binalarına, evlərin pəncərələrinə yağır.

Hekayədə hadisələr qanlı yanvar qırğınından dərhal sonra, şəhərdə sovet ordusunun sərt hərbi nəzarəti (komendant saatı) dövründə cərəyan edir. Sovet rəhbərliyi və yerli hakimiyyət orqanları həyatın rəsmən öz axarına qayıtdığını nümayiş etdirmək üçün məktəblərin, bağçaların və dövlət müəssisələrinin təcili fəaliyyətə başlamasını tələb edir. Hər hansı bir itaətsizlik və ya iş boykotu sərt şəkildə cəzalandırılmaqla hədələnir.