“Üçbığ kosa” nağılı, Azərbaycan folklorunun sehrli nağıllar janrına aid olub, sədaqət, cəsarət və xeyirin şər üzərindəki qələbəsini ustadca nəql edən bir əsərdir. Hadisələr padşahın ölüm ayağında oğlanlarına verdiyi vəsiyyətlə başlayır: qardaşlar növbə ilə üç gün atalarının qəbrini qorumalıdırlar. Böyük qardaşlar qorxub qaçsalar da, kiçik qardaş Şəmil cəsarət göstərib vəsiyyətə əməl edir və bu sınağın mükafatı olaraq sadiq köməkçilərə — ağ, qırmızı və qara sehrli atlara sahib olur. Şəmil öz gücü və ağlı sayəsində gözəl bir qızla evlənir, lakin xoşbəxtliyin qarşısını almaq istəyən mənfi bir qüvvə — qıza on ildir aşiq olan qüdrətli Üçbığ Kosa peyda olur. Şəmil gəlinin evdən bayıra çıxmasını qəti şəkildə qadağan etsə də, böyük gəlinlərin həsədi və ehtiyatsızlığı ucbatından qız zibil atmaq üçün həyətə çıxan kimi Üçbığ Kosa tərəfindən qaçırılır. Sevgilisini xilas etmək qərarına gələn Şəmil, gizlicə düşmənin bağına daxil olur və qızın köməyi ilə Üçbığ Kosanın sürətli miniyi olan üçayaqlı atın sirrini öyrənir.

Nağıl Hindistan padşahının ağıllı, güclü və min adama cavab verə bilən balaca oğlu Cahangirin, böyük və səfeh qardaşı Ərkə ilə yaşadığı ziddiyyətlər, eləcə də özünə bənzərsiz bir tale axtarmaq üçün dərviş libası geyinib (özünə Beçə dərviş adı qoyaraq) uzaq səfərlərə çıxması üzərində qurulub. Süjet xətti, dərviş qiyafəsində gəzən şahzadənin başqa bir məmləkətin padşahı olan Mənzər şahın sarayına gəlməsi, burada şahın gözəl qızı Gülqonça xanımla qarşılaşaraq ona aşiq olması və qızın da dərvişin əsl kimliyini bilmədən onun mənəvi zənginliyinə heyran qalması ilə inkişaf edir. Nağıl xarici görünüşün və libasların insanı aldatmamalı olduğunu, əsl gücün nəsildə-nəcabətdə deyil, insanın daxili şücaətində, ağlında və fədakarlığında gizləndiyi ideyasını təbliğ edir

Nağıl İsfahan şəhərində yaşayan və qırx sövdəgərin (tacirin) başçısı olan qoca Xacə Fəttahın, yaşlandığı üçün yoldaşları ilə Yəmən vilayətinə ticarət səfərinə gedə bilməməsi üzərində qurulub. Tacirlərin təkidindən sonra o, öz yerinə gənc və təcrübəsiz oğlu Xacə İbrahimi karvanın rəhbəri təyin edir və ona Yəməndə yaşayan bibilərini tapmaq üçün sehrli xüsusiyyətlərə malik ağıllı dəvəsini yol yoldaşı verir. Süjet xətti, İbrahimin atasının öyüdlərinə qulaq asaraq uzaq Yəmən vilayətinə çatması, orada bibilərinin evinə qonaq olması, lakin bu yad məmləkətdə qarşılaşdığı müxtəlif ticarət sınaqları, dostluq və xəyanət hadisələri ilə inkişaf edir. Nağıl gənclərin yetkinləşmə prosesini, valideyn öyüdünə sadiq qalmağın vacibliyini və çətin səfər yollarında dürüstlüklə qazanılan uğurların əhəmiyyətini təbliğ edir.

Nağıl yoxsul və kimsəsiz bir gənc olan Şəminin, öz təmiz qəlbi və zəhməti ilə həyatda özünə yol açmaq mübarizəsi üzərində qurulub. Süjet xətti boyu Şəmi çətin sınaqlarla və haqsızlıqlarla üzləşsə də, qarşılaşdığı sehrli qüvvələrə etdiyi yaxşılıqların müqabilində özünə sadiq dostlar qazanır. Hadisələr zalım padşahın və ya paxıl vəzirlərin Şəmini məhv etmək üçün ona verdiyi qeyri-mümkün, təhlükəli tapşırıqlar və baş qəhrəmanın ağlı, cəsarəti, eləcə də sehrli köməkçilərinin dəstəyi ilə bu sınaqlardan qalib çıxması ilə inkişaf edir. Nağıl fiziki güc və var-dövlətin deyil, mənəvi saflığın, verilən vədə sadiqliyin və dürüstlüyün bütün şər qüvvələrə və haqsızlıqlara sonda mütləq qalib gələcəyi ideyasını təbliğ edir