Cozef Redyard Kiplinqin “Mauqli” romanında cəngəllikdə heyvanlar arasında böyüyən hindli uşağın başına gələn macəralardan bəhs olunur. Ailəsini itirib cəngəllikdə təkbaşına qalan balaca oğlanı canavarlar sürüyə qəbul edirlər. Heyvanlar ona Mauqli adı verirlər. Canavar – Akela, Ayı – Balu, Bəbir – Bagira, İlan – Kaa və başqaları uşağın qayğısına qalır, mürəkkəb cəngəllik qanunlarını ona başa salırlar. Mauqli heyvanların himayəsi altında böyüyüb güclü, ağıllı bir gənc olur və qardaşlarının qayğısını çəkmək, onları qorumaq üçün sürüyə başçılıq etmək məsuliyyətini öz üzərinə götürür.

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin 1910-cu ildən etibarən "Marallarım" adı altında "Molla Nəsrəddin" jurnalında çap etdirdiyi hekayələrini "Mütrüb dəftəri" ilə başlamışdır. Hekayədə kənd yüzbaşısı Qasım əminin fəaliyyətindən danışılır. "Marallarım" adı altında gedən hekayələrdə ədib dövrün bir sıra mühüm məsələlərinin bədii həllini verir, cəhalət, nadanlıq və köhnə etiqadlara istehza edir, xalqın ruhunu, zehnini zəhərləyən təbliğatçıları kəskin tənqid atəşinə tuturdu.

Romanda gənc, cürətli və sədaqətli şotlandiyalı Kventin Dorvardın qazanc və dolanışıq dalınca Fransaya səfər edərkən başına gələn macəralardan danışılır. Kventin istəmədiyi halda, məcburən öz vətənini tərk etməli olur. Çünki o dövrdə Avropa ölkələrinin hər birində tez-tez qanlı ara müharibələri baş verirdi. Belə müharibələrdən birində onun bütün ailəsi həlak olmuşdur.

Cəlil Məmmədquluzadənin şah əsərlərindən sayılan «Dana­baş kəndinin əhvalatları» əsərində bir kəndin timsalında avam­lığın, mütiliyin, hüquqsuzluğun bütöv bir cəmiyyəti hansı faciələrə sürükləyə biləcəyi böyük ustalıqla təsvir olunmuşdur.

Baharın əvvəli idi, novruzdan üç gün keçmişdi. Şah Abbas günortadan üç saat keçmiş qəsrdə öz arvadı Səlma xatun ilə oturub söhbətə məşğul idi ki, xacəbaşı xacə Mübarək içəri girib, baş əyərək ərz elədi ki: - Münəccimbaşı Mirzə Sədrəddin qibleyi-aləmin ziyarətinə müşərrəf olmaq istəyir, bir vacibi işdən ötrü. Şah Səlma xatuna işarə etdi ki, hərəmxanaya getsin və xacəyə buyurdu ki: - Mirzə Sədrəddini çağır gəlsin!