Məzmun zamanın dəyişən iqtisadi və ictimai şərtləri daxilində pulla münasibətləri yenidən qurmağa məcbur olan, maddi ehtiyaclar qarşısında daxili dəyərlərini qorumağa çalışan fərdlərin həyat mübarizəsi üzərində qurulub. Hekayə kapitalizmin ilk işartılarının insan münasibətlərinə, ailə bağlarına və cəmiyyətin əxlaqi sütunlarına vurduğu dağıdıcı zərbələri, qazanc və mənfəət ehtirası ilə saflığını itirən fərdlərin daxili böhranlarını qabardır. Müəllif yeni formalaşan bazar münasibətlərinin və "canavar qanunlarının" insanı öz doğma mühitinə necə yadlaşdırdığını vurğulayaraq, dürüstlüklə maddiyyatın toqquşmasında mənəviyyatın qorunmasının nə qədər çətin, lakin zəruri olduğunu oxucuya təsirli şəkildə nümayiş etdirir.

"Hambal Əhməd" sehrli nağılı, cəmiyyətin ən aşağı təbəqəsindən olan sadə və fədakar bir insanın daxili təmizliyi, dürüstlüyü və qeyri-adi fiziki gücü sayəsində ucalaraq hökmdarlıq taxtına sahib olmasını əks etdirən süjetə malikdir. Məzmun bazarda ağır yüklər daşımaqla çörək pulu qazanan, lakin nəhəng gücə malik olan hambal Əhmədin varlı bir tacir tərəfindən kəşf edilməsi və onun vasitəsilə padşahın sarayına aparılması üzərində qurulub. Ölkənin düşmən pəhləvanların təhdidi altında olduğu bir vaxtda, Əhməd öz heyranedici gücü və cəsarəti ilə döyüş meydanında hamını heyrətə salır, çətin sınaqlardan keçərək məmləkəti böyük bir fəlakətdən xilas edir. Süjet xətti göstərilən bu igidliyin müqabilində padşahın öz tacını Əhmədin başına qoyması və qızını ona ərə verməsi ilə tamamlanır. Nağıl fiziki qüvvə ilə mənəvi dürüstlüyün vəhdətini tərifləyir, zəhmətkeş insanın gec-tez layiq olduğu ali dəyəri alacağı ideyasını təbliğ edir.

Süjetin mərkəzində illər sonra köhnə tanışların, yaxud bir zamanlar bir-birinin həyatında mühüm rol oynamış insanların gözlənilməz qarşılaşması dayanır. Hekayə boyu qəhrəmanların daxili monoloqları, keçmiş günlərə dair fraqmentlər və xatirələr ön plana çəkilir. Müəllif adi bir anın, kiçik bir detalın və ya təsadüfi bir baxışın insanın yaddaşında necə böyük bir tarixə çevrildiyini göstərir. Keçmişin şirinliyi ilə indiki zamanın reallığı arasında qalan qəhrəmanların hissləri, "itirilmiş zaman" anlayışı və xatirələrin insanı həm isidən, həm də kədərləndirən gücü əsərin əsas ideyasını təşkil edir. İsi Məlikzadə özünəməxsus səmimi üslubla sübut edir ki, insan həyatından kimlərinsə getməsinə baxmayaraq, onlardan qalan izlər bir ömür boyu "bir xatirə" şəklində ruhun ən toxunulmaz küncündə yaşamağa davam edir.

Yapon fantastikasının atası Şiniti Hoşinin "Bahar nə vaxt gələcək" adlı ironik elmi-fantastik hekayəsi, öz günəşindən uzaqlaşaraq 5000 illik dərin və qaranlıq bir kosmik qışa qərq olmaq təhlükəsi ilə üzləşən uzaq bir planetin sakinlərindən bəhs edir. Həyatı xilas etmək üçün planetin alimləri bütün əhalini süni şəkildə 5000 illik qış yuxusuna (anabioz) yatırmağı və yalnız bahar gələndə oyatmağı qərara alırlar. Lakin bu uzunmüddətli yuxudan əvvəl, gələcək nəsillərə baharın nə vaxt gələcəyini xəbər vermək, həmçinin planetin temperaturunu və şəraitini mütəmadi yoxlamaq missiyası xüsusi proqramlaşdırılmış ağıllı bir robota həvalə olunur. Əsər texnoloji tərəqqinin gücünü göstərməklə yanaşı, duyğulardan məhrum olan süni intellektin təbiətin və insanın dirçəliş (bahar) həsrətini əsla başa düşə bilməyəcəyi reallığı üzərində qurulmuş dərin fəlsəfi təhlildir.

İlyas Əfəndiyevin "Aydınlıq gecələr" hekayəsi quru elmi maraqlar üzərində qurulan rəsmi münasibətlə ruhu bəsləyən həqiqi hisslərin qarşıdurmasını əks etdirən lirik-psixoloji əsərdir.Nişanlısı Kərimlə münasibətlərində yalnız elmi müzakirələr və rəsmiyyət görən gənc qadının daxili dünyası, bəstəkar Surxayın bağçada ifa etdiyi ecazkar musiqilərin təsiri ilə tamamilə dəyişir. Bu aydınlıq gecələrdə o, quru hesablardan uzaq olan həqiqi duyğuların və daxili azadlığın nə olduğunu anlayır. Əsər insanın daxili təkamülünü, xoşbəxtliyin formul və qaydalarda deyil, ruhun səmimi harmoniyasında olduğunu incəliklə nümayiş etdirir.