Bir səhər dünyadakı bütün insanların birdən-birə yox olması ilə tək qalan bir ailə — ata, ana və kiçik oğulları Cim, heç kimin mane ola bilməyəcəyi ucu-bucağı görünməyən bir "ömürlük məzuniyyətə" çıxırlar. Atanın vaxtilə arzuladığı bu mütləq səssizlik və təklik ilk başda onlara böyük bir azadlıq kimi görünsə də, boş qalmış şəhərlər, tərk edilmiş dəmir yolları və bəşəriyyətin izlərinin silinməsi tədricən ailədə dərin bir ekzistensial tənhalıq və qorxu yaradır. Hekayənin sonunda kiçik Cimin dəniz kənarında tapdığı şüşə qabın içindəki kağıza gizlicə "kaş hər şey yenidən əvvəlki kimi olaydı, insanlar geri qayıdaydı" arzusunu yazması ilə müəllif, bütün texnoloji və ictimai fəlakətlərinə baxmayaraq, insanın insansız yaşaya bilməyəcəyi və bəşəriyyətin bir-birinə möhtac olduğu həqiqətini bütöv bir bədii lövhə ilə çatdırır.

Qurbanın kənddə gözlənilmədən Əsədin yerinə briqadir təyin edilməsi və evə böyük bir hay-küylə, qürurla gəlməsi həyat yoldaşı Qəndəfi həm təəccübləndirir, həm də daxili bir narahatlığa salır. Bu gözlənilmədən gələn vəzifə dəyişikliyi kənd mühitindəki gizli, kəskin daxili münaqişələri, qısqanclıqları və insanlar arasındakı incikliyin pərdəarxasını üzə çıxarır. Müəllif zahiri bəzəklərdən qaçaraq, sadə kənd adamlarının vəzifə, nüfuz və mənəvi dəyərlər qarşısındakı psixoloji durumunu, səmimi duyğularını və xarakterlərin toqquşmasını bütöv bir bədii lövhə ilə usta şəkildə ifşa edir.

1921-ci ilin sovet Bakısında yeni mənzilə köçən müəllif, ev əşyalarını daşıtdırmaq üçün Hambalbazarına gedərək İrəvan kürdlərindən ibarət bir qrup fəhlə tutur. Şəhər küçələrində sovet quruluşunun təntənəli inqilabi şüarları və əsgər yürüşləri fonunda, ağır yük altında əzilən hamballardan biri yeni hökumətin onlara çörək verib-verməyəcəyini soruşur. Müəllifin "bu elə fəhlə-hambal hökumətidir" təsəllisinə qarşılıq, fəhlənin "hökumətin adını fəhlə qoyublar, amma yükü yenə bizim belimizdədir" cavabı yeni rejimin vəd etdiyi saxta bərabərliyi və şüarların arxasındakı acı reallığı ifşa edir. Əsərin sonunda zəhmət haqlarını alıb səssizcə geri dönən fəhlələrin bu obrazı, siyasi sistemlər dəyişsə də, cəmiyyətin ən aşağı təbəqəsinin acınacaqlı taleyinin və ağır güzəranının dəyişməz qaldığını bütöv bir bədii lövhə ilə sübut edir.

Əsər sovet repressiyası və İkinci Dünya müharibəsi dövrünün yaratdığı ağır sınaqlar fonunda milli, mənəvi və ailə dəyərlərini qorumağa çalışan sadə insanların acı taleyindən bəhs edir. Hekayənin mərkəzində çox böyük ailə dramı yaşayan ağsaçlı, nurani bir Azərbaycan qadını — Mələk qarı dayanır. Onun ailəsi müharibənin gətirdiyi aclıq, səfillik və haqsızlıqlarla üz-üzə qalıb. Mələk qarını yaşadan və eyni zamanda daxilən sarsıdan ən böyük mənəvi yük — doğmalarının taleyi, itkilər və çəkilən əzablardır. O, həm bir ana, həm də nənə kimi ailəsini bu "Div irsi" adlandırılan bəlalardan, acından ölümdən və mənəvi aşınmadan xilas etmək üçün gizli bir mücadilə aparır. Əsərin kulminasiya nöqtəsində ailəsinin mənəvi bütövlüyünü, övlad və nəvələrinin gələcəyini qorumaq naminə Mələk qarı böyük bir fədakarlıq edərək özünü qurban verir. Onun bu addımı ətrafındakı insanlarda dərin bir sarsıntı yaradır. Personajların "Nənə, məndən ötrü özünü niyə qurban verdin?" fəryadı ilə ailənin mənəvi ağrısı — "dərd" əbədiləşir.

İsa Hüseynovun “Başa düşə bilmirəm” hekayəsində şəhər mühitinə ali təhsil almaq üçün gələn saf kənd qızı Xədicənin qardaşının evində qarşılaşdığı mənəvi yadlaşma və soyuqluq təsvir olunur. Mina obrazının simasında meşşanlıq və eqoizmlə toqquşan qəhrəman, səmimiyyətin yoxluğu və insanların amansızlığı qarşısında dərin sarsıntı keçirərək mənəvi tənhalığa sürüklənir.