Hekayə rayon mədəniyyət evində cəmi beş gündür işə düzələn gənc Əhlimanın, müdiriyyətin keçirdiyi ilk rəsmi iclasda iştirak etməsi üzərində qurulub. İclasda müdir stolun arxasında sıralanıb başını aşağı salan işçilərə — hər biri əslində bacarıqlı dərzilər, dəmirçilər, tar və kamança çalan istedadlı yerli insanlar olan kollektivə qarşı durmadan "təşəbbüs göstərin!" deyə boş və mənasız çağırışlar edir. Süjet xətti, iclas mühitinin gətirdiyi qorxudan və ya adətdən hamının ağzına su alıb yerə baxması, heç kimin real ideya irəli sürməyə cəsarət etməməsi və gənc Əhlimanın bu süni sükut qarşısında keçirdiyi təəccüb və daxili sorğulamalarla inkişaf edir. Hekayə sovet dövründəki yuxarıdan aşağıya doğru edilən içi boş şüarçılığı, məmurların "təşəbbüs" sözünü yalnız bir rəsmi hesabat xatirinə təkrarlamasını və sistemin insanları necə mexaniki, qorxaq və təşəbbüssüz icraçılara çevirdiyini kəskin bir satira ilə ifşa edir.

Nağıl pişik bəlasından cana doyan siçanların çıxış yolu tapmaq üçün böyük bir yığıncaq (müşavirə) keçirmələri üzərində qurulub. Məşvərətdə hamı çarəsiz halda düşünərkən, ortalığa çıxan cəsarətli bir siçan balası hamının bəyənəcəyi parlaq bir ideya təklif edir: "Gəlin pişiyin boynuna səs-küylü bir zəng bağlayaq, o yaxınlaşanda zəngin səsini eşidib tezbazar yuvalarımıza qaçarıq".

Nağıl yoxsul və kimsəsiz bir gənc olan Şəminin, öz təmiz qəlbi və zəhməti ilə həyatda özünə yol açmaq mübarizəsi üzərində qurulub. Süjet xətti boyu Şəmi çətin sınaqlarla və haqsızlıqlarla üzləşsə də, qarşılaşdığı sehrli qüvvələrə etdiyi yaxşılıqların müqabilində özünə sadiq dostlar qazanır. Hadisələr zalım padşahın və ya paxıl vəzirlərin Şəmini məhv etmək üçün ona verdiyi qeyri-mümkün, təhlükəli tapşırıqlar və baş qəhrəmanın ağlı, cəsarəti, eləcə də sehrli köməkçilərinin dəstəyi ilə bu sınaqlardan qalib çıxması ilə inkişaf edir. Nağıl fiziki güc və var-dövlətin deyil, mənəvi saflığın, verilən vədə sadiqliyin və dürüstlüyün bütün şər qüvvələrə və haqsızlıqlara sonda mütləq qalib gələcəyi ideyasını təbliğ edir

Hekayə Manhettendə yaşayan varlı Boris İvanoviç və arvadı Annanın, üçyaşlı oğulları Mişanın şəhərin ən prestijli və elitar uşaq bağçasına qəbul edilməməsi barədə rədd cavabı (məktub) almaları üzərində qurulub. Bu rədd cavabını ailənin və uşağın gələcəyinin tamamilə məhv olması, cəmiyyətin ən dibinə yuvarlanması kimi qəbul edən valideynlər dərin psixoloji böhrana və paraniyaya düşürlər. Süjet xətti, valideynlərin uşağın hər addımında bu uğursuzluğun izlərini axtarması, elitar təhsil ala bilməyən Mişanın gələcəkdə yalnız cinayətə və səfalətə sürüklənəcəyini xəyal etmələri və bu stress fonunda ailənin sürətlə müflisləşərək evsizlər sığınacağına qədər yuvarlanması ilə absurd bir şəkildə inkişaf edir. Hekayə yüksək təbəqənin övlad böyütmək naminə uydurduğu saxta status yarışını, həyat-ölüm məsələsinə çevrilən bağça qəbullarının gülünclüyünü və insan şüurunun absurd qorxular qarşısında necə asanlıqla tabe olacağını bənzərsiz bir intellektual ironiya ilə ifşa edir.

İlyas Əfəndiyevin "Qarı dağı" hekayəsi xalq əfsanələrinə əsaslanan, vətənpərvərlik, yenilməz iradə və işğalçılara qarşı barışmaz intiqam motivlərini əks etdirən lirik-epik əsərdir. Məzmun yadelli şahın qoşunu tərəfindən yerlə-yeksan edilən və yeddi minlik əhalisi qılıncdan keçirilən doğma bir şəhərin faciəsi üzərində qurulub. Qırğından sonra qələbə şənliyi quran şahın gənc oğlu Maliktac qəfildən sirli və sağalmaz bir dərdə mübtəla olur. Süjet xətti şəhərdə sağ qalmış yeganə insan olan qoca bir qarının şəhər əhalisinin intiqamını almaq məqsədilə saraya gəlməsi, müalicə adı ilə şahzadəni zəhərli otlarla məhv etməsi və bu hadisədən sonra dağa qaçaraq orada əbədi olaraq daşa dönməsi ilə inkişaf edir. Hekayə işğalçıların tökdükləri nahaq qanların cəzasını gec-tez çəkəcəkləri və xalqın qisas ruhunun sarsılmazlığı ideyasını təbliğ edir.