Lev Tolstoyun “Sergi ata” povesti ikiləşmiş insan şəxsiyyəti, öz həyatını yaşamayan insanın faciəsi haqqında olan bir əsərdir. Əsərin qəhrəmanı Kasatski əxlaqına və davranışına görə onu əhatə edən cəmiyyətdə, insanlar arasında nümunəvi adam sayılırdı. Kasatskinin məqsədi hamıdan tərif eşitmək, özünün yaxşı, əxlaqlı, fərqli olduğunu hamıya sübut etməkdi. Bu mənada Korotkova (Meri), Kasatskinin şöhrətpərəstliyinin cəzası idi. Kasatski bu cəzadan sonra da ayılmır, Sergi ata olmaq, paklanmaq yolunda “irəliləyir”. Əslində, Kasatskidə ad dəyişməsindən başqa heç nə baş vermir. Kasatski daxilən olduğu kimi qalır, zahirən isə Sergi ataya çevrilir. Sonda isə həqiqəti dərk edir.

Əsər öz dövrünün ictimai-fəlsəfi problemlərini tünd rənglərlə göstərir. Yazıçı bunun üçün bədii imkanlardan ustalıqla istifadə edir. Cəmiyyəti aşındıran, dağıdan ən vacib problemlərdən söz açır. Şəxsiyyət üzərində zorakılıq və hörmətsizlik... Haqsızlıq və bəraət... Fərdin haqq-ədalət uğrunda mübarizəsi... Problemin həlli üçün əvvəlcə o aydınlaşmalıdır. Əsər diaqnozu dəqiq qoyur. Buna görə yazıldığı gündən indiyədək oxucularının sayı heç vaxt azalmır.

Martin İden Cek Londonun sayca 21-ci romanıdır və avtobioqrafik xarakter daşıyır. Yazıçı romanda şəxsiyyətin mənəvi süqutuna çıraq tutur. Martin İden mənsub olduğu sosial təbəqədən qopub yad cisim kimi burjua dünyasına düşür, Morzlar ailəsi onun mənəvi aləmini tar-mar edir. Martin İden Cek Londonun özüdür və ən dəhşətlisi də budur ki, yazıçı bu romanda öz sonunu dəqiqliklə təsvir edib. Martin İden cəsarətin, gücün, ümidin, inamın, ağlın, sevginin, əməyin romanıdır. Adi bir matros olan Martin iynə ilə gor qazaraq dövrünün ən məşhur yazıçısına çevrilir. Ruf üçün, sevdiyi qadın üçün... Bəs Martinin itirdiyi cənnət və ya qazandığı cəhənnəm nələrdən ibarətdir? Hansı Martin daha xoşbəxt idi? Martin İden in özünəməxsus sehri var və çox az adam bu sehrdən yayına bilir.

Amerika hindularının həyatına böyük maraq göstərən C.F.Kuper bu romanda Nataniel Bampo ilə yanaşı, cəsur, mərd, igid hindu obrazlarına xüsusi yer ayırır. Belə ki, bu əsərdə başdan-başa romantik səciyyə daşıyan hindu aləminin arxada qalması, ayrı-ayrı hindu qəbilələrinin (delavarlar, quronlar və s.) bir-biri ilə və Amerikada hökmranlıq etmək uğrunda mübarizə aparan ingilis və fransız ordularının öz aralarında müharibə etmələri, nəhayət bütün bu tarixi və siyasi hadisələrin fonunda ağdərili Şahingözün (Natti Bamponun) və onun qırmızıdərili dostu hindu Çinqaçkukun, onun oğlu Unkasın, polkovnik Munronun, onun qızları Alisa və Koranın, mayor Dunkanın və bir sıra başqa qəhrəmanların həyatı və onların başlarına gələn macəralar təsvir olunmuşdur.

Sovet ədəbiyyatının parlaq nümayəndələrindən biri olan Çingiz Aytmatovun ilk böyük uğuru hesab edilən “Cəmilə” povesti, sevgi, azadlıq və insan mənəviyyatı haqqında dərin və poetik bir əsərdir. Kənd qızının – Cəmilənin cəmiyyətin qəliblərinə qarşı çıxaraq ürəyinin səsinə qulaq asması, oxucunu əxlaq, azad seçim və həqiqi sevgi barədə düşünməyə vadar edir. Aytmatovun incə müşahidə qabiliyyəti və təsirli dili, bu sadə görünən hekayəni universal və zamansız bir sənət əsərinə çevirir. “Cəmilə” – ürəkdən gələn səmimi bir etiraf, bir qadının öz xoşbəxtliyi uğrunda apardığı səssiz mübarizənin dastanıdır.