Dünya xalqlarının fərqli variantlarında cərəyan edən əsas süjetə görə, meşədə yaşayan digər heyvanlar — aslan, bəbir və kərgədan öz gücləri ilə lovğalanır, yerdəki bütün canlılara meydan oxuyurlar. Hətta bir gün heyvanlar arasında "yerdə fırtına qopacaq, zəlzələ olacaq və quldurlar hücum edəcək" şayiəsi yayılır. Bu xaosdan və güclü yırtıcıların yerdəki amansız rəqabətindən bərk qorxuya düşən zəif, lakin çevik meymun özünə sığınacaq axtarmağa başlayır. O, yerdə qalsa, digər nəhəng heyvanların ayaqları altında əziləcəyini və ya yırtıcılara yem olacağını anlayır.

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biri olan Qan Turalının “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsi, strukturu və bədii forması etibarilə fərqlənən, cəmiyyətdəki bir çox sosioloji-psixoloji problemləri detektiv bir motivlə birləşdirən mozaika janrlı əsərdir. Əsər vahid bir cinayətin — Yeni il ərəfəsində baş vermiş müəmmalı bir qətlin fərqli obrazların prizmasından araşdırılması üzərində qurulub. Polifonik (çoxsəsli) quruluşa malik olan hekayə dörd fərqli səsin, yəni dörd fərqli insanın şahidliyi və həqiqəti üzərindən irəliləyir. Süjet xəttində Yeni il şənliyində xidmət göstərən bir Şaxta babanın və gənc bir qadının öldürülməsi faktı dayanır. Müəllif bu cinayət mozaikasını bir-birinə bağlayarkən cəmiyyətdəki mövcud patriarxal düşüncə tərzini, məişət zorakılığını, qadın hüquqlarının amansızca tapdalanmasını və kişilərin paranoyak qısqanclıqlarının doğurduğu faciəvi nəticələri həm hüquqi, həm də sosioloji baxımdan ustadlıqla ifşa edir.

Cəlal Alə Əhmədin "Amerikalı ər" hekayəsi, müəllifin məşhur "Qərbə vurğunluq" nəzəriyyəsini dramatik bir dillə əks etdirən, 1950–1960-cı illər İrandakı mədəni özgələşməni tənqid edən sosial-psixoloji əsərdir.Bütünlüklə iranlı bir qadının daxili monoloqu üzərində qurulan hekayədə, baş qəhrəman amerikalı bir müəllimlə evlənib boşanmasından və bu müddətdə keçirdiyi mənəvi böhrandan bəhs edir. Ənənəvi orta təbəqəli ailədən çıxan qadın, ərinə xoş gəlmək üçün öz milli-mənəvi dəyərlərindən uzaqlaşaraq Qərb tipli həyat tərzini kor-koranə təqlid etməyə başlayır. Lakin sonradan öyrənir ki, ərinin əsl peşəsi heç də müəllimlik deyil, Vyetnam müharibəsində həlak olan amerikalı əsgərlərin cəsədlərini basdırmaq missiyasıdır. Bu vahiməli sirrin açılması və qadının keçirdiyi dərin iyrənclik hissi evliliyin boşanma ilə bitməsinə səbəb olur.

Əsərdə hadisələr VII əsrin ortalarında, Türk xaqanlığının süqut etdiyi və çox sayda türkün Çin əsarətində yaşadığı dövrdə başlayır. Çində doğulan, orada mükəmməl təhsil və bürokratiya təcrübəsi alan Tonyukuk, millətinin əsarət altında əzilməsinə dözməyərək zindandan qaçır və Ötükən meşələrinə sığınır. O, İlteriş Qutluq xaqanla çiyin-çiyinə verərək II Göktürk dövlətinin qurulmasında və müstəqilliyin qazanılmasında baş memar, hərbi strateq və "Apa Tarkan" rolunu oynayır. Kitabda Tonyukukun təkcə Çinə qarşı apardığı daxili və xarici müharibələr deyil, həm də Bilgə xaqan dövründə türklərin oturaq həyata keçməsinə və Buddizm dinini qəbul etməsinə qarşı qoyduğu kəskin milli dirəniş ətraflı təsvir olunur. O, çətin anlarda dövlət ağlını necə qoruduğunu, siyasi böhranları və xaqanlarla aralarında keçən iğnəli, gərgin münasibətləri qocalıq çağında öz adından tiktdirdiyi Tonyukuk daş abidələri vasitəsilə gələcək nəsillərə vəsiyyət edir. Kitab, türk tarixinin bu dahi vizionerinin "Bilgə" simvoluna çevrilməsini və millətin varlığını qorumaq üçün ömrünü dövlət töresinə həsr etməsini yekunlaşdıran tarixi bir şahəsərdir.

"Əli və Nino" — 1937-ci ildə Vyanada nəşr olunmuş, Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin toqquşmasını iki gəncin böyük sevgisi fonunda təsvir edən dünyaşöhrətli romandır. Hadisələr Birinci Dünya Müharibəsi dövründə, müsəlman azərbaycanlı Əli xan ilə xristian gürcü qızı Ninonun fərqli din və düşüncə sınaqlarından keçən münasibətləri ətrafında qurulub. Siyasi xaos səbəbindən Dağıstan və İrana qaçmaq məcburiyyətində qalan cütlük, 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikası qurulduqdan sonra böyük ümidlərlə Bakıya qayıdır. Lakin 1920-ci ildə sovet ordusunun işğalı bu xoşbəxtliyə son qoyur; Əli xan ailəsini təhlükəsiz yerə göndərsə də, özü Gəncə körpüsündə vətəni müdafiə edərkən şəhid olur. Əsər şəxsi xoşbəxtlikdən uca tutulan Vətən sevgisini simvolizə edən dramatik bir şahəsərdir.