"Qızlar bulağı" romanı Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. "Nağıl içində nağıl" motivini xatırladan əsər Çoponun həyatının üç fərqli dövrünü əhatə edir. Çopo bütün həyatı boyu sanki dönüb-dolaşıb "Qızlar bulağı" ətrafında fırlanır. Çoponun mühafizəkarlıqdan kənar, azad mühiti eyni zamanda Azərbaycan milli kimliyini ifadə edir. Y.V.Çəmənzəminlinin repressiya qurbanına çevrilməsinin əsas səbəblərindən biri kimi göstərilən bu roman günümüzdə də aktuallığını qoruyur.

qan-qadalı savaşlardan dönəcəm, qıra bilməz ümidimi güllələr. xoş müjdəli zəfərlərlə gələcəm, qalib kimi qayıdacam bir səhər. bir az döyüş xatirəsi – dumanlı, xoş gələcək, xoş ümidlər – bir qucaq. qızım üçün saman saçlı gəlincik oğlum üçün boş gilizdən oyuncaq.

Taxta qıçından canlı şam ağacıtək sarımtıl və bulanıq qatran süzülən Joaken Bonom içəri keçib, arxasınca qapını çəkdi. – Bir şey tapdın? – Yox. Şüşə gözündən həmişəki kimi sarımtıl və bulanıq maye süzülən arvadı Mençu Agirresabala əməlli-başlı hirsləndi. Arvadın gözünü doğmaca qardaşı Fermin hələ Bordoda ispan pandemiyası günlərində vurub çıxarmışdı. Qış mövsümləri Tuluzanı büsbütün qaramat basır. Hava tez qaraldığından qaz fənərləri elə axşamdanca yandırılır; uzaqlardan adamın qulağına atılmış uşaqların zığıltısını andıran şarmanka səsləri gəlir; kafelərin pəncərəsinə qırçınlı pərdələr çəkilir; fədakar qadınlarsa artıq heç nəyə yaramayan köhnə-kürüş məişət əşya­larını toplamaqçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Bir daha xatırladaq ki, Tuluza çox kədərli, çox cansıxıcı yerdi; belə yerlərdə isə, aydın məsələdir ki, adamın fikri də dağınıq olur – bir də gördün basıb əzdilər.

Nağıl porşelən (porcelain) dünyasında — yəni evdəki bir şkafın üstündə baş verir. Orada çoban qızı və bacatəmizləyən fiqurları bir-birini sevirlər. Onların sevgisi sakit, saf və uşaq təmizliyindədir. Amma bir gün qoca Çin imperatorunun heykəli (çoban qızının babası sayılır) qərar verir ki, çoban qızı kobud keçi fiquru ilə evlənməlidir. Çoban qızı bu evliliyi istəmir və bacatəmizləyənlə birlikdə qaçmağa qərar verir. Onlar evin içində gizlənirlər, divarlardan, soba borularından keçirlər, sanki başqa bir aləmə yol tapmağa çalışırlar. Ancaq çoban qızı qorxur — o, evdən çox uzağa getmək istəmir. Nəticədə geri dönürlər. Qayıdanda görürlər ki, qoca Çin imperatoru qırılıb, artıq onları evlənməyə məcbur edən yoxdur. Beləcə, onlar öz azad, sakit həyatlarına dönürlər.

Hekayə Danimarkanın qədim qəhrəmanı Holger Danske (Danimarkalı Holger) haqqında danışır. Əfsanəyə görə, Holger bir zamanlar igid döyüşçü olub, ölkəsini yadelli düşmənlərdən qoruyub. Yaşlandıqdan sonra o, Kronborq qalasında (indiki “Hamlet qalası” kimi tanınır) dərin yuxuya gedir. Andersenin hekayəsində deyilir ki, Holger qalada daş taxtda oturur, uzun saqqalı stolun üstünə yayılıb və o, Danimarka təhlükə altına düşəndə oyanacaq. O, xalqının xilaskarı kimi geri dönəcək — azadlıq və ədalət uğrunda yenidən mübarizə aparacaq.