Əli qələm tutan ya haqlı, ya haqsız, filosofluq edir. Yazılanları yada salıram: Pulu olan güclüdür... Gücü olan qalibdir... Həm pulu, həm də gücü olan ağıllıdır... Ədalət arzulanan meyardır... Şəhərin Şahsevənlər basalağının sakini Xəlil dayı müdrik çağına çatmış ömür qatarını bu yaşam məntəqələrinin hamısından sürüb keçib. Maraqlı burasıdır ki, bu dəyişdirici "məntəqələrdən" keçəndən sonra həddini aşmayıb, insanlığını itirməyib. Ona görə ki, hər tərəfdən sıxılan içindəki çocuğa bənzər ədalət hissini ölməyə qoymayıb. Özünün ölməməsi, sıradan çıxmaması üçün zamanın havasını nəzərə alıb. Xəlil dayı, başlıcası, özünə nəzarət etməyi bacarıb. Çoxlu pul da qazanıb, vəzifə atına da minib, ancaq insafını, xeyirxahlığını əldən verməyib. Beləliklə, o, basalağın sayılan, seçilən, hörmət qoyulan ağsaqqalına çevrilib. Bu səbəbdən getdikcə ondan məsləhət istəyənlərin sayı artıb. Faydalı bildiyini deyib, faydasızın üstündə "mən deyirəm!" deyə təkid etməyib. Həm də fikirləşib ki, ağıl ağıldan üstün olar, naçar qalan qoy gedib başqasına da gənəşsin.

Biz yazda meşəni gəzib-dolaşıb ağacların oyuqlarında yaşayan ağacdələnlərə, bayquşlara baxırdıq. Birdən bizim qabaqcadan gördüyümüz qəribə ağacın o tərəfindən mişar səsi eşitdik. Bizə danışmışdılar ki, burada şüşə zavodu üçün qurulmuş ağaclar tədarük edirlər. Biz ağacın kəsiləcəyindən qorxduq, mişar səsi gələn tərəfə tələsdik, lakin indi, bizim ağcaqayın böyrü üstə yıxılmışdı, onun iri kötüyünün dövrəsində boş küknar qozaları vardı. Ağacdələn qozaları payızda daşıyıb ağcaqayının iki düyünü arasındakı yuvasına yığmış və bütün qışı dimdikləyib yemişdi. Kəsilmiş ağcaqayının yanında iki oğlan oturub dincəlirdi. Bu iki oğlan yalnız ağac kəsməklə məşğul idi. Onlara kəsilmiş ağcaqayını göstərib:- Ziyankarların biri ziyankarlar,- dedik,- sizə tapşırılıb ki, quru ağacları kəsəsiniz, görün bir siz nə eləmisiniz? Oğlanlar dedilər: -Gördük ki, ağacdələn ağacı deşik-deşik edib, onsuz da zay olur, ona görə kəsdirdik.

Birinci mərtəbədəki eyvanda həsir kresloda oturmuşdu. İnsan seli küçə boyu sağa-sola axırdı. Hava tutqundu. Göy üzündəki kirli pambığı xatırladan bulud çox yaxında idi. Gözünü o buluddan çəkmədi. Öz-özünə yanıb, kötüyünə qədər əridiyindən, iki barmağının arasındakı siqaretin közü ətini yandırdı. Siqaretin kötüyünü stolun üstündəki dəmir külqabıya basıb əzərək söndürdü. Qara tüstü yuxarı sovrulub gözdən itdi. Gözünü yenə də həmin o buluda zillədi. Bu bulud onun ömrü boyu çəkdiyi siqaretlərin tüstüsündən yaranmışdı... Dəmir külqabıdakı əzilmiş, boynubükük siqaret kötüklərinin qaralmış uclarından bürüşmüş sifətlər ona baxırdılar... Bu insan üzlərini sanki göydən yağan alovlu daşlar əridib eybəcərləşdirmişdi... Gözlərini külqabıdan çəkdi. Eyvanın önündən aramla keçənlərin sifətlərində məmnunluq vardı... Bu səssizliyi avtomobil şinlərinin uğultusu pozdu. Eyvanın qarşısında durdurulan Mersedesdən qara saqqallı üç nəfər endi.

Adəm bir gün əvvəl onu qətlə yetirməyə cəhd edənlərin kimliyini bilmirdi. Odur ki, hələlik gizlənməli idi. İçərişəhərdə Qız qalası ilə üzbəüz binanın üst qatındakı mənzilə sığınmışdılar. Həvva Adəmə görə narahat idi. Onun, hətta eyvana belə çıxmasına imkan vermirdi. Gecə saatları olduğundan ətrafdakı restoran və kafelər bağlanmış, İçərişəhərə sakitlik çökmüşdü. Adəm: - Həvva, sən narahat olma, ürəyim sıxılır, bir az hava alacam, - deyib, eyvana çıxdı. Onun arxasınca gələn Həvva başını Adəmin çiyninə söykəyib dedi: - Yəqin ki, bizim burda olduğumuz ağıllarına gəlməz. Adəm: - Mənim göyərçinim, dünya biz düşündüyümüzdən də çox kiçikdir. Onların əli uzundur. Geci-tezi bizim burda olduğumuzu da biləcəklər. Amma ən pisi odur ki, bu sui-qəsdi kimin sifariş etdiyini, məndən nə istədiklərini hələ də bilmirik. - Səninlə kimin düşmənçiliyi ola bilər? Özün bir düşün də. - İndi bəyəm yalnız düşmən olduqlarına pislik edirlər? Zamanın təkəri şərlə fırlanır. Bunlar şeytan alovundan yaranmış mərdimazarlardır. Adəm sözünü bitirər-bitirməz Qız qalasının üstündən alov dilimləri püskürdü. Qaladan eyvana doğru atılan yoğun kəndir məhəccərə dolanıb tarıma çəkildi. Kəndirin üstü ilə onlara doğru bir kəndirbaz gəlirdi. Həvva Adəmin əlini dartışdırıb, - Aman Allahım, bu kimdir? Gəl qaçaq, - dedi. Adəm: - Qorxma, qaçmaq mənasızdır. Artıq gecdir, - dedi.

erlə Günəşin göz-gözə dayanan vaxtlarında - avqustda bir axşam lapdan ildırımlar çaxdı Ufaya, sel getdi. İldırım qorxusuyla taksidən düşüb üçüncü platformada dayanan Nijnevartovsk-Bakı qatarına tələsdim. Qatar vaxtında gəlmişdi. Bu qatara Sibir qatarı da deyirlər. Dodağı al-qırmızı, döşlərinin böyüklüyündən ağ köynəyinin düymələri hər an qırılıb uçacaq gonbul bələdçinin yanından birtəhər sivişib içəri girən kimi burnuma qadın qoxusu doldu. Plaskart vaqonda məxsusi nizamsızlıq hökm sürürdü. Öləziyən işıqların altında kişilər, qadınlar, uşaqlar kədərli görünürdülər. Bir anlıq mənə elə gəldi ki, o vaxt repressiya olunan adamlar geri dönür. 60 il əvvəl yük vaqonlarına doldurulub ac-susuz Sibirə ölümə gedənlər indi ailə-ailə yarıyuxulu qayıdırdılar. Dünəndən içimdə gəzdirdiyim gözəl qadınla iki günlük qatar səyahəti xəyalım 13-14-15-ci yerlərdə oturmuş ağsaqqal və iki qara gəncin varlığıyla qadın qoxusuna qarışıb əridi, çəkilməz əzaba dönüşdü. Yerbəyer olmuşdum ki, vaqon axmağa başladı.